ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਓਵੈਸੀ ਦਾ ਬਿਆਨ
(ਓਵੈਸੀ ਨੇ ਬਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਆਪਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਲੌਚੀਸਤਾਨ ਰੈਂਜੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮੁਲਲਿਮ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਬਰਤਾਓ ਕੀਤਾ, ਉਸਨੂੰ ਜਾਣਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
ਅਰੁਣ ਲਵਨੀਆ...
ਅਰੁਣ ਲਵਨੀਆ...
“ਉੱਨੀ ਵੀਹ ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਬਲੌਚ ਫੌਜ ਆਈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਨ ਬਚਾਕੇ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।”
ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਖੰਨਾ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਉੱਪਰ ਜੀ ਟੀ.ਵੀ. ਉੱਪਰ ਕਹੀ ਸੀ। ਖੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਯਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਵੀਜਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਣ। ਧਿਆਨ ਦੇਵੋ, ਬਲੌਚ ਫੋਜ ਜਿਸਨੇ ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਸੀ ਉਸਨੇ ਹੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਵੱਈਆ ਬਲੌਚ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲਈ ਰਿਹਾ।
ਵਿਭਾਜਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਖੰਨਾ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਉੱਪਰ ਜੀ ਟੀ.ਵੀ. ਉੱਪਰ ਕਹੀ ਸੀ। ਖੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਯਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਵੀਜਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਤਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੂਸ਼ਤੈਨੀ ਘਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਣ। ਧਿਆਨ ਦੇਵੋ, ਬਲੌਚ ਫੋਜ ਜਿਸਨੇ ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਸੀ ਉਸਨੇ ਹੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਵੱਈਆ ਬਲੌਚ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੀ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲਈ ਰਿਹਾ।
ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਧਾਨਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਜੀ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ-ਬਲੂਚੀ ਭਾਈ-ਭਾਈ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਲੌਚ ਵੀ ਸ਼ੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਚਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡਾ ਸਹਿਯੋਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਜਾਦ ਹੋਣ ਲਈ ਮੰਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੋਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਹੈ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਬਲੌਚਿਸਤਾਨ ਦੀ ਆਜਾਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਾਡੀ ਮੱਦਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਜਿਆਦਾ ਉਲਝਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਖੜ੍ਹੇ ਠੀਕ ਹੈ। ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਬਲੌਚਸਤਾਨੀਆਂ ਦਾ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵੀ ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ , ਉਹ ਉੱਤਮ ਕੂਟਨੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਝਾ ਹਿੱਤ ਵੀ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਲੌਚਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਲਯ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਐਸੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬਲੌਚਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ। ਬਗਾਵਤ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਤਾਂ ਆਓ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਉਪਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਭੁੱਲੀ ਬਿਸਰੀ ਯਾਦਾਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਵਾਂਗੇ, ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੇ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਦੇ ਦਿਨ ਸਵਤੰਤਰ ਹੋਕੇ ਵਿਭਾਜਨ ਦਾ ਦਰਦ ਝੱਲਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਬਕ ਸਿੱਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਅੱਜ ਇਸ ਪਾਵਨ ਤਿਉਹਾਰ ਉੱਪਰ ਹਿੰਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਵਿਭਾਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਤੱਥਾਂਨਵੇਸ਼ੀ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਛੱਡ ਭਾਰਤ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੁਬਾਨੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਬਣਾਉਣਾ। ਇਸੀ ਲੇਖੇ ਜੋਖੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਗਾਂਧੀ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ ਜੀ.ਡੀ. ਖੋਸਲਾ ਲਿਖਿਤ, 1949 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਪੁਸਤਕ “ਸਟ੍ਰਨ ਰਿਐਲਿਟੀ” ਵਿਭਾਜਨ ਦਾ ਖੂਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ( 1946-47 ਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆ)’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨੀਚੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਚੰਦ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਸੀ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਠ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।
-11 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗੱਡੀਆਂ ਖੂਨ ਦਾ ਕੁੰਡ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚਣਾ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਸਤੇ ਉੱਪਰ ਹੀ ਪਕੜ ਕੇ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਨਰ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਬਲੌਚ ਰੈਂਜੀਮੈਂਟ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 14 ਅਤੇ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਪਰ ਅੰਧਾਧੁੰਦ ਨਰਮੇਧ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ। ਇੱਕ ਗਵਾਹ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਿਲੀਟਰੀ ਨੇ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਪੂਰਵਕ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ।
- 19 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਘੱਟ ਕੇ ਮਾਤਰ ਦੱਸ ਹਜਾਰ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਵੈਸੀ ਹੀ ਬੁਰੀ ਸੀ। ਪੱਟੋਕੀ ਵਿੱਚ 20 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਢਾਈ ਸੌ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਲੌਚ ਮਿਲੀਟਰੀ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ।
- 25 ਅਗਸਤ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਦੋ ਵਜੇ ਸ਼ੇਖਪੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਬਾਜਾਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚੀ। ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਉਪਾਯੁਕਤ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆਂ। ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਰਫਿਉ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਲੋਕ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਦੌੜੇ। ਪੰਜਾਬ ਸੀਮਾ ਬਲ ਦੇ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਬਰਸਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ, ਦੂਸਰੇ ਹਕੀਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਢਾਈ ਵਜੇ ਮੁੱਖ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ ਜਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਨ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪੁਰਾ ਵਿੱਚ 26 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋ ਜਿਆਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਤਲ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਈ। ਮਿਲੀਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜਖਮੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਜਾਂ 25 ਜਾਂ 26 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਝੁੰਡ ਦੁਆਰਾ ਛੁਰਾ ਜਾਂ ਭਾਲਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਖਮੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਵਲ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੜੀ ਹੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਖਮੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆਂ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸੌ ਭਰਤੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੌ ਸੌ ਚਲੰਤ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਨੀ ਲੜਕੀਆਂ ਵੀ ਸਨ ਜੋਕਿ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਨੰਗੀਆਂ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ਼ ਭਿਅੰਕਰ ਦੁਖਦ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਗੁਜਰੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਦੋਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਈ , ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸ਼ੀ। ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਹਤਾਹਤੋਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆਂ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਹਤਾਹਤੋਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਜਖਮੀ ਬੱਚੇ ਸਨ।
- ਸੇਖਪੁਰਾ ਵਿੱਚ 26 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸਵੇਰ ਸਰਦਾਰ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਿੱਲ ਵਿੱ ਕਰੀਬ ਸੱਤ ਅੱਠ ਹਜਾਰ ਗੈਰ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਰੀਬ ਅੱਠ ਵਜੇ ਮੁਸਲਿਮ ਬਲੌਚ ਮਿਲੀਟਰੀ ਨੇ ਮਿੱਲ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਫਾਇਰ ਮਿੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਸਮਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਨੰਦ ਸਿੰਘ ਮਿਲੀਟਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹਰਾ ਝੰਡਾ ਲੈਕੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਆਪ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਮਿਲੀਟਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੋ ਹਜਾਰ ਛੇ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜੋਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫਾਇਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਹਜਾਰ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਆਏ। ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਮਨ ਸੋਨੇ ਦਾ ਢੇਰ ਅਤੇ ਕਰੀਬ ਤੀਹ-ਚਾਲੀ ਲੱਖ ਜਮਾਂ ਹੋ ਗਏ। ਮਿਲੀਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਕਮ ਉਠਾ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਛਟਾਈ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਆਨੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਦੋਂ ਇੱਕ ਬਲੋਚ ਸੈਨਿਕ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਛੇੜਣ ਉਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਨੇ ਸੈਨਿਕ ਉੱਪਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਗਲੀ ਲਾਇਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਉੱਠਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਖੁਦ ਹੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
- 1 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਸਰਗੋਧਾ ਤੋਂ ਪੈਦਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਫਿਲਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਸਦਾ ਕੁਝ ਭਾਗ ਰੇਲਵੇ ਫਾਟਕ ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਫਾਟਕ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਿਆ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਕਾਫਿਲੇ ਉੱਪਰ ਟੁੱਟ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰੱਖਿਅਕ ਦਲ ਦੇ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਫਾਇਰਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਮੀਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਸੀ। ਬੈਲ ਗੱਡੀਆਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਸਾਰਾ ਧਨ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਹਮਲਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਖੁੱਲਕੇ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਰੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਵਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।
- ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਰਿਆ ਸਕੂਲ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸ਼ਿਵਿਰ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਰ ਵਾਲੇ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕ ਅਨੇਕ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਅਤੇ ਉਤਪੀੜਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਗਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। 2 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਿਵਿਰ ਉੱਪਰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲੇ ਹੋਏ। ਸੈਨਾ ਨੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਬਰਸਾਈ। ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੰਪੱਤੀ ਲੁੱਟ ਲਈ ਗਈ। ਮਾਰੇ ਗ ਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਸੰਖਿਆ ਦਾ ਆਕਲਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਦਕੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੇਨਾਬ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।
- ਕਰੋਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਨਰਸੰਹਾਰ ਹੋਇਆ। 7 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਡੇਢੇਵਾਲ ਪਿੰਡ ਉੱਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਝੁੰਡ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੰਬੜਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਨੇ ਮੱਦਦ ਦੇ ਲਈ ਦਸ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ ਦੌ ਸੌ ਰੁਪਏ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਕਰ ਅੰਦਰ ਕਿਰੋਸੀਨ ਪਾਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੇਖਦਿਆਂ-ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ 65 ਲੋਕ ਜਿੰਦਾ ਜਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਇਹ ਲੇਖ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਚੁਨਿੰਦਾ ਯਾਦ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹਰ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੌਤ ਦਾ ਤਾਂਡਵ 1947 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਮਾਨਵ ਮਾਤਰ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 1200 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਰਾਜਕਤਾ ਅਤੇ ਮਜਹਬੀ ਕੱਟੜਤਾ ਨੂੰ ਝੱਲਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।। ਹੁਣ ਵੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਦੀ।। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦੀ।। ਓਮ।।।
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਲੌਚਿਸਤਾਨ ਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਲਯ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਐਸੇ ਬਲਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬਲੌਚਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ। ਬਗਾਵਤ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗੀ। ਤਾਂ ਆਓ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਉਪਰ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਭੁੱਲੀ ਬਿਸਰੀ ਯਾਦਾਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਵਾਂਗੇ, ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੇ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਦੇ ਦਿਨ ਸਵਤੰਤਰ ਹੋਕੇ ਵਿਭਾਜਨ ਦਾ ਦਰਦ ਝੱਲਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਬਕ ਸਿੱਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖ ਅੱਜ ਇਸ ਪਾਵਨ ਤਿਉਹਾਰ ਉੱਪਰ ਹਿੰਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਵਿਭਾਜਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਤੱਥਾਂਨਵੇਸ਼ੀ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਕੰਮ ਸੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਛੱਡ ਭਾਰਤ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੁਬਾਨੀ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਬਣਾਉਣਾ। ਇਸੀ ਲੇਖੇ ਜੋਖੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਗਾਂਧੀ ਹੱਤਿਆਕਾਂਡ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਜੱਜ ਜੀ.ਡੀ. ਖੋਸਲਾ ਲਿਖਿਤ, 1949 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ, ਪੁਸਤਕ “ਸਟ੍ਰਨ ਰਿਐਲਿਟੀ” ਵਿਭਾਜਨ ਦਾ ਖੂਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ( 1946-47 ਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆ)’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਚਤੁਰਵੇਦੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨੀਚੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਚੰਦ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਸੀ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਠ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਜ਼ੀਰੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।
-11 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗੱਡੀਆਂ ਖੂਨ ਦਾ ਕੁੰਡ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚਣਾ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਸਤੇ ਉੱਪਰ ਹੀ ਪਕੜ ਕੇ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਨਰ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਬਲੌਚ ਰੈਂਜੀਮੈਂਟ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। 14 ਅਤੇ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਪਰ ਅੰਧਾਧੁੰਦ ਨਰਮੇਧ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੀ। ਇੱਕ ਗਵਾਹ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਮਿਲੀਟਰੀ ਨੇ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਤੰਤਰਤਾ ਪੂਰਵਕ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਅਤੇ ਲੁੱਟਿਆ।
- 19 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਘੱਟ ਕੇ ਮਾਤਰ ਦੱਸ ਹਜਾਰ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ। ਗ੍ਰਾਮੀਣ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਵੈਸੀ ਹੀ ਬੁਰੀ ਸੀ। ਪੱਟੋਕੀ ਵਿੱਚ 20 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਧਾਵਾ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਢਾਈ ਸੌ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਲੌਚ ਮਿਲੀਟਰੀ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ ਸੀ।
- 25 ਅਗਸਤ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇ ਦੋ ਵਜੇ ਸ਼ੇਖਪੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੁੱਖ ਬਾਜਾਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚੀ। ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਉਪਾਯੁਕਤ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆਂ। ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਰਫਿਉ ਹਟਾਉਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਲੋਕ ਅੱਗ ਬੁਝਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਦੌੜੇ। ਪੰਜਾਬ ਸੀਮਾ ਬਲ ਦੇ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਬਰਸਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਹੀ ਮਰ ਗਿਆ, ਦੂਸਰੇ ਹਕੀਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਢਾਈ ਵਜੇ ਮੁੱਖ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਅੱਗ ਜਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਸੱਤ ਵਜੇ ਤੱਕ ਉਸਨੂੰ ਹਸਪਤਾਨ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪੁਰਾ ਵਿੱਚ 26 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋ ਜਿਆਦਾ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਤਲ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੋਈ। ਮਿਲੀਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜਖਮੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਜਾਂ 25 ਜਾਂ 26 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਝੁੰਡ ਦੁਆਰਾ ਛੁਰਾ ਜਾਂ ਭਾਲਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਖਮੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਚਾਵਲ ਮਿੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬੜੀ ਹੀ ਨਿਰਦਯਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਖਮੀਆਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆਂ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸੌ ਭਰਤੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੌ ਸੌ ਚਲੰਤ ਰੋਗੀਆਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਿਆਨੀ ਲੜਕੀਆਂ ਵੀ ਸਨ ਜੋਕਿ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਨੰਗੀਆਂ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ਼ ਭਿਅੰਕਰ ਦੁਖਦ ਅਨੁਭਵ ਤੋਂ ਗੁਜਰੀਆਂ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਕੀਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਜਦੋਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਈ , ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸ਼ੀ। ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਹਤਾਹਤੋਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆਂ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਹਤਾਹਤੋਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੌ ਜਖਮੀ ਬੱਚੇ ਸਨ।
- ਸੇਖਪੁਰਾ ਵਿੱਚ 26 ਅਗਸਤ ਦੀ ਸਵੇਰ ਸਰਦਾਰ ਆਤਮਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਿੱਲ ਵਿੱ ਕਰੀਬ ਸੱਤ ਅੱਠ ਹਜਾਰ ਗੈਰ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਰੀਬ ਅੱਠ ਵਜੇ ਮੁਸਲਿਮ ਬਲੌਚ ਮਿਲੀਟਰੀ ਨੇ ਮਿੱਲ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਫਾਇਰ ਮਿੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਸਮਿਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਨੰਦ ਸਿੰਘ ਮਿਲੀਟਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੋਲ ਹਰਾ ਝੰਡਾ ਲੈਕੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਆਪ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ। ਮਿਲੀਟਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੋ ਹਜਾਰ ਛੇ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜੋਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਫਾਇਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਹਜਾਰ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲ ਆਏ। ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਜਗ੍ਹਾਂ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਮਨ ਸੋਨੇ ਦਾ ਢੇਰ ਅਤੇ ਕਰੀਬ ਤੀਹ-ਚਾਲੀ ਲੱਖ ਜਮਾਂ ਹੋ ਗਏ। ਮਿਲੀਟਰੀ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਾਰੀ ਰਕਮ ਉਠਾ ਲਈ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਛਟਾਈ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਆਨੰਦ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਦੋਂ ਇੱਕ ਬਲੋਚ ਸੈਨਿਕ ਦੁਆਰਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਲੜਕੀ ਨੂੰ ਛੇੜਣ ਉਤੇ ਇੱਕ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਨੇ ਸੈਨਿਕ ਉੱਪਰ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਅਗਲੀ ਲਾਇਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਉੱਠਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜਤ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਖੁਦ ਹੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
- 1 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਸਰਗੋਧਾ ਤੋਂ ਪੈਦਲ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਫਿਲਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਸਦਾ ਕੁਝ ਭਾਗ ਰੇਲਵੇ ਫਾਟਕ ਪਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਚਾਨਕ ਫਾਟਕ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਿਆ। ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਏ ਕਾਫਿਲੇ ਉੱਪਰ ਟੁੱਟ ਪਿਆ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰੱਖਿਅਕ ਦਲ ਦੇ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਫਾਇਰਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜ਼ਮੀਨ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ ਸੀ। ਬੈਲ ਗੱਡੀਆਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਸਾਰਾ ਧਨ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਹਮਲਾ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਖੁੱਲਕੇ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਹੱਤਿਆ ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਰੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਵਾਨ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।
- ਅਗਲੀ ਰਾਤ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਆਰਿਆ ਸਕੂਲ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਸ਼ਿਵਿਰ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਰ ਵਾਲੇ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕ ਅਨੇਕ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਅਤੇ ਉਤਪੀੜਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਨਗਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। 2 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਥਿਤੀ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸ਼ਿਵਿਰ ਉੱਪਰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਮਲੇ ਹੋਏ। ਸੈਨਾ ਨੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਬਰਸਾਈ। ਸ਼ਿਵਿਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੰਪੱਤੀ ਲੁੱਟ ਲਈ ਗਈ। ਮਾਰੇ ਗ ਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਸੰਖਿਆ ਦਾ ਆਕਲਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਟਰੱਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਦਕੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੇਨਾਬ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।
- ਕਰੋਰ ਵਿੱਚ ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਨਰਸੰਹਾਰ ਹੋਇਆ। 7 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਿਲ੍ਹਾ ਦੇ ਡੇਢੇਵਾਲ ਪਿੰਡ ਉੱਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਝੁੰਡ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੈਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੰਬੜਦਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸ਼ਨ ਨੇ ਮੱਦਦ ਦੇ ਲਈ ਦਸ ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰੰਤੂ ਦੌ ਸੌ ਰੁਪਏ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਤਕਾਰ ਕੀਤਾ। 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਬਲੌਚ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀ ਮੱਦਦ ਨਾਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਕਰ ਅੰਦਰ ਕਿਰੋਸੀਨ ਪਾਕੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੇਖਦਿਆਂ-ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ 65 ਲੋਕ ਜਿੰਦਾ ਜਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।
ਇਹ ਲੇਖ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਚੁਨਿੰਦਾ ਯਾਦ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹਰ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੌਤ ਦਾ ਤਾਂਡਵ 1947 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨੂੰ ਭੁੱਲਕੇ ਮਾਨਵ ਮਾਤਰ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 1200 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਅਰਾਜਕਤਾ ਅਤੇ ਮਜਹਬੀ ਕੱਟੜਤਾ ਨੂੰ ਝੱਲਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।। ਹੁਣ ਵੀ ਜਰੂਰਤ ਹੈ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਾਗਣ ਦੀ।। ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦੀ।। ਓਮ।।।

Nice baby name pakistani girl names
ReplyDelete