ਦਲਿਤ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ
ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਨ ਚੱਲਿਆ ਹੈ। ਦਲਿਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਨੱਥੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹਨ। ਜਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਰੇਆਮ ਠੇਂਗਾ ਦਿਖਾਉਣਾ ਇਸੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਉਠਾਕੇ ਦੇਖ ਲਓ, ਬੁੱਧ ਵਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੌਣ ਸਨ? ਜਾਤੀਵਾਦ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾਪ ਸੀ , ਮਗਰ ਕੁਝ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਜਾਤੀਵਾਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਜਾਤੀਵਾਦ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤੀ ਜਾਣਕਾਰ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਥਾਟਸ ਓਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਕੇ ਵੀ ਜੈ ਭੀਮ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਣਗੇ ਤਾਂ ਇਸਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਪੜ੍ਹੋ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ-
1. ਹਿੰਦੂ ਕਾਫਿਰ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ- ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਕਾਫਿਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਫਿਰ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਮਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਕੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ਼ਲਈ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਾਫਿਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ ਹੈ ਐਸ਼ੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਅਤੇ ਸਬੂਤ ਦੇਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਿੰਦੂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਸਨ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ। (ਪੇਜ 304)
2. ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰਾ ਕੇਵਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ਇੱਕ ਬੰਦ ਨਿਕਾਯ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ੱਟ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਧੂਤਵ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਸਦਾ ਲਾਭ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਕਾਯ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਨਿਕਾਯ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਘਿਰਨਾ ਅਤੇ ਦੁਸਮਣ ਹੀ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਅਵਗੁਣ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸਵਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪੱਧਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਸਵਸ਼ਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਉਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇ ਲਈ ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਜਾਂ ਉਲਟੇ ਸੋਚਨਾ ਅਤਿਅੰਤ ਔਖਾ ਹੈ । ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਸਬਦਾਂ ਵਿੱਚ , ਇਸਲਾਮ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਰੀਭੂਮੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਕਟ ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਨਣ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਸੰਭਵਤ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਯੈਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਇਆ ਜਾਣਾ ਅਧਿਕ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ।
3. ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇਖ ਪਾਉਣਾ ਮੁਸਕਿਲ- ਲੀਗ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਤਿਅੰਤ ਸੰਧਿਗਧ ਹੈ। ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਿਸੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਜਾਤੀਯ ਭਾਵਨਾ, ਟੀਚੇ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਵਰੂਪ ਉਹ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਪਹਿਚਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਜਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਚੋਕੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਝੂਠੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸਵਰਗੀ ਡਾ. ਅੰਸਾਰੀ ਨੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਾ ਘੋਰ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਨਿਰਵਾਚਨ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਇਆ। (ਪੇਜ 414-415)
4. ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਬੀਜ ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਬੀਜੇ- ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਾਵਰ ਨਿਰ:ਸੰਦੇਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਘਿਰਣਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹੀ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਐਸਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਐਸੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਪੌਦੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਉਲੇਖਨੀਯ ਹੈ। ਇਸ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕੋਈ ਪੌਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹਤਾਂ ਓਕ (ਬਾਂਜ) ਰੁੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਦ੍ਰਿੜ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਘਨ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਸਰੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਇਸ ਅਨਿਅੰਤਰ ਕਹੀਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪੇਕਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਗਾਦ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਲਹਾੜੀ ਵੀ ਇਸ ਅਨੇਕ (ਬਾਂਜ) ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਗਿਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। (ਪੇਜ 49)
5. ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਾਅ-ਪੇਂਚ ਵਿੱਚ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ- ਤੀਸਰੀ ਗੱਲ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਅਪਨਾਇਆ ਜਾਂਣਾ ਹੈ। ਦੰਗੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਕੇਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਤਰੀਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। (ਪੇਜ 267)
6. ਹੱਤਿਆਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਹੀਦ- ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਾਂਧ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮੂਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ , ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਤਲ ਕੀਤੇ। ਜਿੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ, ਉੱਥੇ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੀ ਕਦੇ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਜੀ ਦੱਸਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਆਫੀ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੌਣ ਦਾ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬੈਰਿਸਟਰ ਮਿ. ਬਰਕਤ ਅਲੀ ਦਾ, ਜਿਸਨੇ ਅਬਦੁਲ ਕਿਊਮ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਅਪੀਲ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਊਮ ਨੱਥੂਰਾਮ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨਿਆਂਚਿਤ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੌਣ ਤਾਂ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ , ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ , ਉਹ ਹੈ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ। (ਪੇਜ 147-148)
7. ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ- ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੇਵਲ ਐਸੇ ਦੋ ਵਰਗ ਜਾਂ ਸੰਪਰਦਾਇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੇਟਸ ਅਤੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਜਾਂ ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਦੋ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। (ਪੇਜ 185)
8. ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਜਾਤੀਪ੍ਰਥਾ- ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਲਓ। ਇਸਲਾਮ ਭਾਈਚਾਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਦਾਸ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਕਾਨੂੰਨ ਇਹ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਦਯਮਾਨ ਸੀ, ਤਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਮਰੱਥਨ ਇਸੇ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਗੰਬਰ ਨੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਉਚਿਤ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਸਰਾਪ ਦੇ ਉਨਮੂਲਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਜੈਸਾਕਿ ਸਰ ਡਬਲਿਓ ਮਿਊਰ ਨੇ ਸਪਸੱਟ ਕਿਹਾ ਹੈ-
“..... ਗੁਲਾਮ ਜਾਂ ਦਾਸਪ੍ਰਥਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਢਿੱਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਜਬੂਤੀ ਨਾਲ ਪਕੜ ਲਿਆ..... ਕਿਸੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉੱਪਰ ਇਹ ਦਾਇੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦੇਵੇ.....”
“ਪਰੰਤੂ ਗੁਲਾਮੀ ਭਲੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਤੀ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਲਈ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 1901 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਧੀਕਸ਼ਕ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਚਕ ਤੱਥ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ:
“ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ- ਸ਼ੇਖ, ਸੈਯਦ, ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਪਠਾਨ- ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਭਾਜਨ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬੰਗਾਲ) ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਾਮਾਜਿਕ ਵਿਭਾਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ- 1. ਅਸ਼ਰਫ ਭਾਵ ਸ਼ਰੂ ਅਤੇ 2. ਅਜਲਫ। ਅਸ਼ਰਫ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਕੁਲੀਨ, ਅਤੇ ਇਸਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ਼ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਧਮਤਾਂਤਰਿਤ ਹਿੰਦੂ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਾਇਕ ਵਰਗ ਤੇ ਨਿਚਲੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂਤਰਿਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਲਫ ਅਰਥਾਤ ਨੀਚਾ , ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮੀਨਾ ਅਤੇ ਇਤਰ ਕਮੀਨ ਜਾਂ ਰਾਸਿਲ, ਜੋ ਰਿਜਾਲ ਦਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰੂਪ ਹੈ, ਬੇਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਤੀਸਰਾ ਵਰਗ ਅਰਜਲ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਿਲੇਗਾ-ਜੁਲੇਗਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਸਰਵਜਨਿਕ ਕਬਿਰਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਜੈਸੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰੀਯਤਾ ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।
1. ਅਸ਼ਰਫ ਭਾਵ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ (ਪ) ਸੈਯਦ, (ਪਪ) ਸ਼ੇਖ, (ਪਪਪ) ਪਠਾਨ, (ਪਅ) ਮੁਗਲ, (ਅ) ਮਲਿਕ ਅਤੇ (ਅਪ) ਮਿਰਜਾ।
2. ਅਜਲਫ ਭਾਵ ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ
(1) ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਮੂਲ ਹਿੰਦੂ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਕਿਸੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵਰਗ ਤੋਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਰਫ ਸਮੁਦਾਇ, ਅਰਥਾਤ ਪਿਰਾਲੀ ਅਤੇ ਟਕਰਾਈ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
(2) ਦਰਜੀ, ਜੁਲਾਹਾ, ਫਕੀਰ ਅਤੇ ਰੰਗਰੇਜ।
(3) ਬਾੜੀ, ਭਟਿਆਰਾ, ਚਿਕ, ਚੂੜੀਹਾਰ, ਦਾਈ, ਧਾਵਾ, ਧੁਨਿਆ, ਗੱਡੀ, ਕਲਾਲ, ਕਸਾਈ, ਕੂਲਾ, ਕੁੰਜਰਾ, ਲਹੇਰੀ, ਮਾਹੀਫਰੋਸ਼, ਮੱਲਾਹ, ਨਾਲਿਆ, ਨਿਕਾਰੀ।
(4) ਅਬਦਾਲ, ਬਾਕੋ, ਬੇੜੀਆ, ਭਾਟ, ਚੰਬਾ, ਡਫਾਲੀ, ਧੋਬੀ, ਹੱਜਾਮ, ਮੁੱਚੋ, ਨਗਾਰਚੀ, ਨਟ, ਪਨਵਾੜੀਆ, ਮਦਾਰੀਆ, ਤੁਨਤੀਆ।
3. ਅਰਜਲ ਭਾਵ ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਰਗ
ਭਾਨਾਰ, ਹਲਾਲਖੋਦਰ, ਹਿਜੜਾ, ਕਸੰਬੀ, ਲਾਲਬੇਗੀ, ਮੋਗਤਾ, ਮੇਹਤਰ।
ਜਨਗਣਨਾ ਅਧੀਕਸ਼ਕ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ ਪੰਚਾਇਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ। ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ-
“ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਧਿਕਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਤਥਾ ਵਪਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੱਕ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਅਤੇ...... ਹੋਰਾਂ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਐਸਾ ਅਪਰਾਧ ਹੈ , ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਛਾਸੀ ਨਿਕਾਯ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਵਰਗ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਾਯ ਕਠੋਰ ਸੰਗੋਤੀ ਹੈ, ਅੰਤਰ-ਵਿਆਹ ਉੱਪਰ ਰੋਕ ਉੱਚੀ ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਨੀਚੀ ਜਾਤੀਆਂ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਕਈ ਘੁਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਤੀ ਅਰਥਾਤ ਘੁਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਐਸਾ ਕਰਨ ਵੀਲੇ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਸੀ ਦੂਸਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਨਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ।ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਪਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਉਸੀ ਸਮੁਦਾਇ ਦਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ਉਸਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ..... ਹਜਾਰਾਂ ਜੁਲਾਹੇ ਕਸਾਈ ਦਾ ਧੰਦਾ ਅਪਨਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ,ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਜੁਲਾਹੇ ਹੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”
ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਤੱਥ ਹੋਰਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਤੈਅ ਹੀ ਇਹ ਦਰਸ਼ਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਛੂਆਛੂਤ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।” (ਪੇਜ 221-223)
9. ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ-- ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਦੁਖਦ ਹੈ। ਕਿੰਤੂ ਉਸ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਦੁਖਦ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਐਸਾ ਕੋਈ ਸੰਗਠਿਤ ਅੰਦੋਲਨ ਨਹੀਂ ਉੱਭਰਿਆ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਉਨਮੂਲਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਜਗ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਉਨਮੂਲਨ ਹੇਤੂ ਸਕ੍ਰਿਅ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵੀ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਇਹ ਬੁਰਾਈਆਂ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸਦੇ ਉਲਟਾ , ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੀ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਲ਼ੇਖਨੀਯ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੇਂਬਲੀ ਵਿੱਚ 1930 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀ ਦੀ ਵਿਆਹ ਯੋਗ ਉਮਰ 14 ਸਾਲ ਅਤੇ ਲੜਕੇ ਦੀ ਉਮਰ 18 ਸਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧੇਅਕ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਐਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਕੁਰਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਿੱਲ ਦਾ ਹਰ ਚਰਨ ਉੱਪਰ ਵਿਰੋਧ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਵਿਨਯ ਅਵਜਯਾ ਅਭਿਆਨ ਵੀ ਛੇੜਿਆ। ਸੋਭਾਗ ਨਾਲ ਉਕਤ ਅਧਿਨਿਯਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੇੜਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਅਭਿਆਨ ਫੇਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਸਵਿਨਯ ਅਵਜਯਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਪੰਰਤੂ ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਤਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਬਲ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।” (ਪੇਜ 226)
10. ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜਨੀਤੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਕਸ਼ਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ- ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਕਮਜੋਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਗਰੀਬ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਮੀਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਆਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਗਰੀਬ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਗੇ। ਮੁਸਲਿਮ ਜੋਤਦਾਰ ਜਮੀਨਦਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮਿਹਨਤੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕਜੁੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮਿਹਨਤੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਇਹਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਮੀਰ ਖਿਲਾਫ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਟਕਰਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੁਸਲਿਮ ਜੋਤਦਾਰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਜਮੀਨਦਾਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਵੀ ਸ਼ੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਜਦੂਰ ਮਿਲ-ਮਾਲਿਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਘਾਤ ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ। ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਮੁਸਲਿਮ ਜਮੀਨਦਾਰ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਮਿਲ-ਮਾਲਿਕ ਨੂੰ ਆਘਾਤ (ਨੁਕਸਾਨ) ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਐਸਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਮਜੋਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।” (ਪੇਜ 229-230)
11. ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨ ਮਾਤਰਭੂਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ- ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ , ਵਿਸ਼ਵ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੈ - ਦਾਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ। ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਿਤ ਦੇਸ਼ ਦਾਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਉੱਪਰ ਸਾਸਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ ਹੈ। ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਐਸਾ ਹੋਣੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੋਨੋਂ ਦੀ ਹੀ ਮਾਤਰ ਭੂਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ- ਕਿੰਤੂ ਇਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣ, ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਉੱਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਸੱਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀਯ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਾਰਗਰ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।” (ਪੇਜ 296-297
12. ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਾਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਜਿਹਾਦ- ਇਹ ਉਲੇਖਨੀਯ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਹਿਜਰਤ ਹੀ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਆਗਿਆ ਜਿਹਾਦ (ਧਰਮ ਯੁੱਧ) ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਹਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਦਾ ਇਹ ਕਰਤੱਵ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸਾਸਨ ਦਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੋ ਖੇਮੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਦੋ ਦਾਰ-ਓਲ-ਇਸਲਾਮ (ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਘਰ) ਜਾਂ ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ (ਯੁੱਧ ਦਾ ਘਰ) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਦੇ ਹਨ। ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਰ ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਸਕ ਦਾ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਲਈ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਰਤੱਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਬਰ ਨੂੰ ਦਾਰ-ਓਲ-ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਵੇ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਲਈ ਕਰਤੱਵ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿਜਰਤ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਪਨਾਉਣ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਐਸੇ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਹਾਦ ਦੀ ਘੋਸ਼ਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।”
“ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਚਾਹੇ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਬਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸਿਧਾਂਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਿਹਾਦ ਦੀ ਘੋਸ਼ਨਾ ਕਰਨਾ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਹਾਦ ਦੀ ਘੋਸ਼ਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਬਲਕਿ ਉਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸਕਤੀ ਦੀ ਮੱਦਦ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਕਤੀ ਜਿਹਾਦ ਦੀ ਘੋਸਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। (ਪੇਜ 297-298)
13. ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਅਸਫਲ ਕਿਉਂ ਰਹੀ? - ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਵਿਫਲਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਸ਼ ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਤਰ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮੁਟਾਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਿਰਫ ਭੌਤਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਤਾਂ ਮਾਤਰ ਪਰਛਾਵਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦਾ ਦਰਿਆ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਪੋਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੁਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਧਦੇ-ਵਧਦੇ ਆਮ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਲਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਸਰੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਧਾਰਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਖੁਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਉਹ ਖੁਦ ਉਸ ਜੈਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਇਹ ਅਵਸਾਦ, ਜੋ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਜਮਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਦੁਰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ,ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਦੀ ਅਪੇਕਸ਼ਾ ਕਰਨਾ ਅਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।” (ਪੇਜ 336)
14. ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਅਸੰਭਵ ਕੰਮ- ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਨਿਰਥਰਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਬਦਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਬਦਾਵਲੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਹਿਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਘੱਟੋਂ-ਤੋਂ-ਘੱਟ ਦਿਖਦੀ ਤਾਂ ਸੀ, ਭਲੇ ਹੀ ਉਹ ਹਿਰਣ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇ ਵਰਗੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਤਾਂ ਨਾ ਉਹ ਦਿਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸਦੀ ਆਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਸੰਭਵ ਕੰਮ ਹੈ।” (ਪੇਜ 178)
15. ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਲਈ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੀ ਇੱਕ-ਮਾਤਰ ਹੱਲ- ਇਹ ਗੱਲ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸੰਪਦਾਇਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਟਿਕਾਊ ਤਰੀਕਾ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵਿਅਰਥ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਐਸੇ ਉਪਾਅ ਖੋਜਣੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹੇਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਯੁਨਾਨ, ਤੁਰਕ ਅਤੇ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਜੈਸੇ ਸੀਮਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਹ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ. ਕਿ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਨਤਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਪਾਅ ਨੂੰ ਨਾ ਅਪਨਾਉਣਾ ਅਤਿਅੰਤ ਮਜਾਕੀਆ ਹੋਵੇਗਾ।”(ਪੇਜ 101)
16.ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕ-ਬਹੁਸੰਖਿਅਕ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣੀ ਹੀ ਰਹੇਗੀ- ਇਹ ਗੱਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੇ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਪੁਰਨ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਜਾਤੀਯ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਦੇਸ਼ ਬਣਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਛਿਤਰੇ ਹੋਏ ਹਨ- ਜਦੋਕਿ ਉਹ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੀਮਾਂਕਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਏ, ਉਸੇ ਸਜਾਤੀਯ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਜਾਤੀਯ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਕਮਾਤਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਸੰਖਿਅਕ ਬਨਾਮ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗਤੀ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਹੀ ਰਹੇਗੀ।” (ਪੇਜ 103)
17. ਅਲਪਸੰਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਉਪਾਅ- ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਉਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਵੱਲ੍ ਆਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁਨ: ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੇ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ , ਅਲਪਸੰਖਿਅਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਪ੍ਰਦਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਪਰਿਚਿਤ ਮਾਮਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਪਰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।” (ਪੇਜ 375)
18. ਅਲਪਸੰਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ - ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹੱਲ- ਦੂਸਰਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨਾਂਤਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ । ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਜਨਤਾ ਇਸ ਸਮਾਧਾਨ ਨੂੰ ਅਧਿਕ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਛੁੱਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਸਨੂੰ ਉਹ ਹੋਸ਼ ਉਡਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤ ਦੁਰੂਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਨਿਰ: ਸੰਦੇਹ ਇਹ ਇੱਕ ਆਂਤਿਰਕ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਾਮਲੇ ਉੱਪਰ ਠੰਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਏਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾ ਤਾਂ ਹੋਸ਼ ਉਡਾਨੇ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੁਰੂਹ।” (ਪੇਜ 385)
(ਸਾਰੇ ਉਦਾਹਰਨ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਭੀਮਰਾਵ ਅੰਬੇਡਕਰ ਸੰਪੂਰਨ ਵਾਡਮਯ, ਖੰਡ 15- ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ, 2000 ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ)
2. ਮੁਸਲਿਮ ਭਾਈਚਾਰਾ ਕੇਵਲ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਲਈ ਇਸਲਾਮ ਇੱਕ ਬੰਦ ਨਿਕਾਯ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭੇਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਮੂਰਤ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ੱਟ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਬੰਧੂਤਵ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਸਦਾ ਲਾਭ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਕਾਯ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਨਿਕਾਯ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਇਸ ਵਿੱਚ ਘਿਰਨਾ ਅਤੇ ਦੁਸਮਣ ਹੀ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਅਵਗੁਣ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸਵਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਕ ਪੱਧਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਸਵਸ਼ਾਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਉਸ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਉਹ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੇ ਲਈ ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਜਾਂ ਉਲਟੇ ਸੋਚਨਾ ਅਤਿਅੰਤ ਔਖਾ ਹੈ । ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਸ਼ਾਸ਼ਨ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਸਬਦਾਂ ਵਿੱਚ , ਇਸਲਾਮ ਇੱਕ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਰੀਭੂਮੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਿਕਟ ਸੰਬੰਧੀ ਮੰਨਣ ਦੀ ਇਜਾਜਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਸੰਭਵਤ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਯੈਰੂਸ਼ਲਮ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਇਆ ਜਾਣਾ ਅਧਿਕ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ।
3. ਇੱਕ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਦੇਖ ਪਾਉਣਾ ਮੁਸਕਿਲ- ਲੀਗ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਤਿਅੰਤ ਸੰਧਿਗਧ ਹੈ। ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਿਸੇ ਵਾਸਤਵਿਕ ਜਾਤੀਯ ਭਾਵਨਾ, ਟੀਚੇ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਜਿਸਦੇ ਫਲਸਵਰੂਪ ਉਹ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਪਹਿਚਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਜਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਇੱਕ ਚੋਕੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਝੂਠੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸਵਰਗੀ ਡਾ. ਅੰਸਾਰੀ ਨੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਨਿਰਣੈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਾਰਿਤ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਾ ਘੋਰ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਨਿਰਵਾਚਨ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਇਆ। (ਪੇਜ 414-415)
4. ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਬੀਜ ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਬੀਜੇ- ਮੁਸਲਿਮ ਹਮਲਾਵਰ ਨਿਰ:ਸੰਦੇਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਘਿਰਣਾ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹੀ ਵਾਪਿਸ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਐਸਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਐਸੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਕੰਮ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਪੌਦੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਉਲੇਖਨੀਯ ਹੈ। ਇਸ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਕੋਈ ਪੌਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹਤਾਂ ਓਕ (ਬਾਂਜ) ਰੁੱਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਦ੍ਰਿੜ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਸਘਨ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਸਰੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਇਸ ਅਨਿਅੰਤਰ ਕਹੀਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਪੇਕਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਗਾਦ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੁਲਹਾੜੀ ਵੀ ਇਸ ਅਨੇਕ (ਬਾਂਜ) ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਗਿਰਾ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। (ਪੇਜ 49)
5. ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਾਅ-ਪੇਂਚ ਵਿੱਚ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ- ਤੀਸਰੀ ਗੱਲ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੇ ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਅਪਨਾਇਆ ਜਾਂਣਾ ਹੈ। ਦੰਗੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਕੇਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਥਾਪਿਤ ਤਰੀਕਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। (ਪੇਜ 267)
6. ਹੱਤਿਆਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਹੀਦ- ਮਹੱਤਵ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮਾਂਧ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਮੂਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ , ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਤਲ ਕੀਤੇ। ਜਿੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ, ਉੱਥੇ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਜਾ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੀ ਕਦੇ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਾਜੀ ਦੱਸਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਆਫੀ ਲਈ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੌਣ ਦਾ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਬੈਰਿਸਟਰ ਮਿ. ਬਰਕਤ ਅਲੀ ਦਾ, ਜਿਸਨੇ ਅਬਦੁਲ ਕਿਊਮ ਦੇ ਵੱਲੋਂ ਅਪੀਲ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਊਮ ਨੱਥੂਰਾਮ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਰਾਨ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਨਿਆਂਚਿਤ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੌਣ ਤਾਂ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ , ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ , ਉਹ ਹੈ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ। (ਪੇਜ 147-148)
7. ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ- ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੇਵਲ ਐਸੇ ਦੋ ਵਰਗ ਜਾਂ ਸੰਪਰਦਾਇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੇਟਸ ਅਤੇ ਕੈਥੋਲਿਕ ਜਾਂ ਸ਼ੈਵ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ, ਬਲਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਦੋ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। (ਪੇਜ 185)
8. ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਜਾਤੀਪ੍ਰਥਾ- ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਲਓ। ਇਸਲਾਮ ਭਾਈਚਾਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹੀ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਦਾਸ ਪ੍ਰਥਾ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਥਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਕਾਨੂੰਨ ਇਹ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਿਦਯਮਾਨ ਸੀ, ਤਾਂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਸਮਰੱਥਨ ਇਸੇ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਕੁਰਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਗੰਬਰ ਨੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਉਚਿਤ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਸਰਾਪ ਦੇ ਉਨਮੂਲਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥਨ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ। ਜੈਸਾਕਿ ਸਰ ਡਬਲਿਓ ਮਿਊਰ ਨੇ ਸਪਸੱਟ ਕਿਹਾ ਹੈ-
“..... ਗੁਲਾਮ ਜਾਂ ਦਾਸਪ੍ਰਥਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਢਿੱਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਜਬੂਤੀ ਨਾਲ ਪਕੜ ਲਿਆ..... ਕਿਸੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਉੱਪਰ ਇਹ ਦਾਇੱਤਵ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦੇਵੇ.....”
“ਪਰੰਤੂ ਗੁਲਾਮੀ ਭਲੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਤੀ ਤਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਲਈ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 1901 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਧੀਕਸ਼ਕ ਨੇ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੋਚਕ ਤੱਥ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ:
“ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਚਾਰ ਵਰਗਾਂ- ਸ਼ੇਖ, ਸੈਯਦ, ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਪਠਾਨ- ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਭਾਜਨ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ (ਬੰਗਾਲ) ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਾਮਾਜਿਕ ਵਿਭਾਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ- 1. ਅਸ਼ਰਫ ਭਾਵ ਸ਼ਰੂ ਅਤੇ 2. ਅਜਲਫ। ਅਸ਼ਰਫ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਕੁਲੀਨ, ਅਤੇ ਇਸਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ਼ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਅਧਮਤਾਂਤਰਿਤ ਹਿੰਦੂ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਾਇਕ ਵਰਗ ਤੇ ਨਿਚਲੀ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਧਰਮਾਂਤਰਿਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਲਫ ਅਰਥਾਤ ਨੀਚਾ , ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮੀਨਾ ਅਤੇ ਇਤਰ ਕਮੀਨ ਜਾਂ ਰਾਸਿਲ, ਜੋ ਰਿਜਾਲ ਦਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰੂਪ ਹੈ, ਬੇਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਤੀਸਰਾ ਵਰਗ ਅਰਜਲ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਚ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਿਲੇਗਾ-ਜੁਲੇਗਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਸਰਵਜਨਿਕ ਕਬਿਰਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਜੈਸੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰੀਯਤਾ ਅਤੇ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ।
1. ਅਸ਼ਰਫ ਭਾਵ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ (ਪ) ਸੈਯਦ, (ਪਪ) ਸ਼ੇਖ, (ਪਪਪ) ਪਠਾਨ, (ਪਅ) ਮੁਗਲ, (ਅ) ਮਲਿਕ ਅਤੇ (ਅਪ) ਮਿਰਜਾ।
2. ਅਜਲਫ ਭਾਵ ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ
(1) ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੇਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਮੂਲ ਹਿੰਦੂ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਕਿਸੀ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ ਵਰਗ ਤੋਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਰਫ ਸਮੁਦਾਇ, ਅਰਥਾਤ ਪਿਰਾਲੀ ਅਤੇ ਟਕਰਾਈ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
(2) ਦਰਜੀ, ਜੁਲਾਹਾ, ਫਕੀਰ ਅਤੇ ਰੰਗਰੇਜ।
(3) ਬਾੜੀ, ਭਟਿਆਰਾ, ਚਿਕ, ਚੂੜੀਹਾਰ, ਦਾਈ, ਧਾਵਾ, ਧੁਨਿਆ, ਗੱਡੀ, ਕਲਾਲ, ਕਸਾਈ, ਕੂਲਾ, ਕੁੰਜਰਾ, ਲਹੇਰੀ, ਮਾਹੀਫਰੋਸ਼, ਮੱਲਾਹ, ਨਾਲਿਆ, ਨਿਕਾਰੀ।
(4) ਅਬਦਾਲ, ਬਾਕੋ, ਬੇੜੀਆ, ਭਾਟ, ਚੰਬਾ, ਡਫਾਲੀ, ਧੋਬੀ, ਹੱਜਾਮ, ਮੁੱਚੋ, ਨਗਾਰਚੀ, ਨਟ, ਪਨਵਾੜੀਆ, ਮਦਾਰੀਆ, ਤੁਨਤੀਆ।
3. ਅਰਜਲ ਭਾਵ ਨਿਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਰਗ
ਭਾਨਾਰ, ਹਲਾਲਖੋਦਰ, ਹਿਜੜਾ, ਕਸੰਬੀ, ਲਾਲਬੇਗੀ, ਮੋਗਤਾ, ਮੇਹਤਰ।
ਜਨਗਣਨਾ ਅਧੀਕਸ਼ਕ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੈ ਪੰਚਾਇਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ। ਉਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ-
“ਪੰਚਾਇਤ ਦਾ ਪ੍ਰਾਧਿਕਾਰ ਸਮਾਜਿਕ ਤਥਾ ਵਪਾਰ ਸੰਬੰਧੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਤੱਕ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਅਤੇ...... ਹੋਰਾਂ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਐਸਾ ਅਪਰਾਧ ਹੈ , ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਛਾਸੀ ਨਿਕਾਯ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਵਰਗ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਾਯ ਕਠੋਰ ਸੰਗੋਤੀ ਹੈ, ਅੰਤਰ-ਵਿਆਹ ਉੱਪਰ ਰੋਕ ਉੱਚੀ ਜਾਤੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਨੀਚੀ ਜਾਤੀਆਂ ਤੱਕ ਲਾਗੂ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਕਈ ਘੁਮਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਤੀ ਅਰਥਾਤ ਘੁਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਆਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਨਿਯਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਐਸਾ ਕਰਨ ਵੀਲੇ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲ ਪੰਚਾਇਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦ ਹੈ। ਇੱਕ ਜਾਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਕਿਸੀ ਦੂਸਰੀ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਤੀ ਦਾ ਨਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ।ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਪਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸੇ ਉਸੀ ਸਮੁਦਾਇ ਦਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿ ਉਸਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ..... ਹਜਾਰਾਂ ਜੁਲਾਹੇ ਕਸਾਈ ਦਾ ਧੰਦਾ ਅਪਨਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ,ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਜੁਲਾਹੇ ਹੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”
ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇ ਤੱਥ ਹੋਰਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਤੈਅ ਹੀ ਇਹ ਦਰਸ਼ਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਛੂਆਛੂਤ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।” (ਪੇਜ 221-223)
9. ਇਸਲਾਮੀ ਕਾਨੂੰਨ ਸਮਾਜ-ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ-- ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਦੁਖਦ ਹੈ। ਕਿੰਤੂ ਉਸ ਤੋਂ ਅਧਿਕ ਦੁਖਦ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਦਾ ਐਸਾ ਕੋਈ ਸੰਗਠਿਤ ਅੰਦੋਲਨ ਨਹੀਂ ਉੱਭਰਿਆ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਉਨਮੂਲਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਨੇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਹਨ। ਪਰੰਤੂ ਸੰਤੋਸ਼ਜਨਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਜਗ ਹਨ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਉਨਮੂਲਨ ਹੇਤੂ ਸਕ੍ਰਿਅ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵੀ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਇਹ ਬੁਰਾਈਆਂ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਹਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸਦੇ ਉਲਟਾ , ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੀ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਲ਼ੇਖਨੀਯ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੇਂਬਲੀ ਵਿੱਚ 1930 ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਾਲ ਵਿਆਹ ਵਿਰੋਧੀ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੜਕੀ ਦੀ ਵਿਆਹ ਯੋਗ ਉਮਰ 14 ਸਾਲ ਅਤੇ ਲੜਕੇ ਦੀ ਉਮਰ 18 ਸਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧੇਅਕ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਇਸ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਐਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮਗ੍ਰੰਥ ਕੁਰਾਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਿੱਲ ਦਾ ਹਰ ਚਰਨ ਉੱਪਰ ਵਿਰੋਧ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਵਿਨਯ ਅਵਜਯਾ ਅਭਿਆਨ ਵੀ ਛੇੜਿਆ। ਸੋਭਾਗ ਨਾਲ ਉਕਤ ਅਧਿਨਿਯਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੇੜਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਅਭਿਆਨ ਫੇਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਸਵਿਨਯ ਅਵਜਯਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ। ਪੰਰਤੂ ਇਸ ਅਭਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਤਾਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਪ੍ਰਬਲ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।” (ਪੇਜ 226)
10. ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜਨੀਤੀਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਨਿਰਪੇਕਸ਼ਤਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ- ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਕਮਜੋਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ। ਗਰੀਬ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਮੀਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਆਂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਗਰੀਬ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਗੇ। ਮੁਸਲਿਮ ਜੋਤਦਾਰ ਜਮੀਨਦਾਰਾਂ ਦੇ ਅਨਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮਿਹਨਤੀ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕਜੁੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮਿਹਨਤੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਿਮ ਇਹਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਮੀਰ ਖਿਲਾਫ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਟਕਰਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੁਸਲਿਮ ਜੋਤਦਾਰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਜਮੀਨਦਾਰਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਵੀ ਸ਼ੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਜਦੂਰ ਮਿਲ-ਮਾਲਿਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਘਾਤ ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ। ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਮੀਰ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਮੁਸਲਿਮ ਜਮੀਨਦਾਰ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਮਿਲ-ਮਾਲਿਕ ਨੂੰ ਆਘਾਤ (ਨੁਕਸਾਨ) ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮੁਦਾਇ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਐਸਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਕਮਜੋਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ।” (ਪੇਜ 229-230)
11. ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨ ਮਾਤਰਭੂਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ- ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ , ਵਿਸ਼ਵ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੈ - ਦਾਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ। ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਿਤ ਦੇਸ਼ ਦਾਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਉਸ ਉੱਪਰ ਸਾਸਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ ਹੈ। ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਐਸਾ ਹੋਣੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੋਨੋਂ ਦੀ ਹੀ ਮਾਤਰ ਭੂਮੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ- ਕਿੰਤੂ ਇਹ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਸਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿਣ, ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਉੱਪਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਗੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਸੱਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦਾਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕੇਵਲ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰੀਯ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਾਰਗਰ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।” (ਪੇਜ 296-297
12. ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਾਰ-ਉਲ-ਇਸਲਾਮ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਜਿਹਾਦ- ਇਹ ਉਲੇਖਨੀਯ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਮੁਸਲਮਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਹਿਜਰਤ ਹੀ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮੁਸਲਿਮ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਆਗਿਆ ਜਿਹਾਦ (ਧਰਮ ਯੁੱਧ) ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਤਹਿਤ ਹਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਾਸ਼ਕ ਦਾ ਇਹ ਕਰਤੱਵ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਸਾਸਨ ਦਾ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹੇ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੋ ਖੇਮੇ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਦੋ ਦਾਰ-ਓਲ-ਇਸਲਾਮ (ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਘਰ) ਜਾਂ ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਰਬ (ਯੁੱਧ ਦਾ ਘਰ) ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਆਉਦੇ ਹਨ। ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਰ ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਸਕ ਦਾ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਲਈ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਰਤੱਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਬਰ ਨੂੰ ਦਾਰ-ਓਲ-ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦੇਵੇ, ਜੋ ਇਸਦੇ ਲਈ ਕਰਤੱਵ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਹਿਜਰਤ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਪਨਾਉਣ ਦੇ ਉਦਾਹਰਣ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਐਸੇ ਵੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਹਾਦ ਦੀ ਘੋਸ਼ਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।”
“ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ, ਚਾਹੇ ਇੱਕ ਮਾਤਰ ਮੁਸਲਿਮ ਸਾਸਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਦਾਰ-ਉਲ-ਹਬਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸਿਧਾਂਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਜਿਹਾਦ ਦੀ ਘੋਸ਼ਨਾ ਕਰਨਾ ਨਿਆਂਸੰਗਤ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਹਾਦ ਦੀ ਘੋਸ਼ਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਬਲਕਿ ਉਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸਕਤੀ ਦੀ ਮੱਦਦ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਕਤੀ ਜਿਹਾਦ ਦੀ ਘੋਸਨਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੇ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। (ਪੇਜ 297-298)
13. ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਅਸਫਲ ਕਿਉਂ ਰਹੀ? - ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਵਿਫਲਤਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਸ਼ ਅਹਿਸਾਸ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਾਤਰ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮੁਟਾਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸਿਰਫ ਭੌਤਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਤਾਂ ਮਾਤਰ ਪਰਛਾਵਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲਾਂ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਦਾ ਦਰਿਆ ਬਣਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਪੋਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੁਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੱਧਦੇ-ਵਧਦੇ ਆਮ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਲਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਸਰੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਧਾਰਾ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਦੋਂ ਖੁਦ ਉਸ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਉਹ ਖੁਦ ਉਸ ਜੈਸੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੁਰਭਾਵਨਾ ਦਾ ਇਹ ਅਵਸਾਦ, ਜੋ ਧਾਰਾ ਵਿੱਚ ਜਮਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਦੁਰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ,ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਦੀ ਅਪੇਕਸ਼ਾ ਕਰਨਾ ਅਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।” (ਪੇਜ 336)
14. ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਅਸੰਭਵ ਕੰਮ- ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਦੀ ਨਿਰਥਰਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਬਦਾਂ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਸਬਦਾਵਲੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਹਿਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਏਕਤਾ ਘੱਟੋਂ-ਤੋਂ-ਘੱਟ ਦਿਖਦੀ ਤਾਂ ਸੀ, ਭਲੇ ਹੀ ਉਹ ਹਿਰਣ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇ ਵਰਗੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਤਾਂ ਨਾ ਉਹ ਦਿਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸਦੀ ਆਸਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਉਹ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਸੰਭਵ ਕੰਮ ਹੈ।” (ਪੇਜ 178)
15. ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਲਈ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੀ ਇੱਕ-ਮਾਤਰ ਹੱਲ- ਇਹ ਗੱਲ਼ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਸੰਪਦਾਇਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਟਿਕਾਊ ਤਰੀਕਾ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਹੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੱਲ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵਿਅਰਥ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਐਸੇ ਉਪਾਅ ਖੋਜਣੇ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹੇਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਯੁਨਾਨ, ਤੁਰਕ ਅਤੇ ਬੁਲਗਾਰੀਆ ਜੈਸੇ ਸੀਮਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਹ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਇਹ ਮੰਨਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ. ਕਿ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਜਨਤਾ ਹੈ। ਇਸਲਈ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਉਪਾਅ ਨੂੰ ਨਾ ਅਪਨਾਉਣਾ ਅਤਿਅੰਤ ਮਜਾਕੀਆ ਹੋਵੇਗਾ।”(ਪੇਜ 101)
16.ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕ-ਬਹੁਸੰਖਿਅਕ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣੀ ਹੀ ਰਹੇਗੀ- ਇਹ ਗੱਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ ਤੇ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਪੁਰਨ ਨਿਰਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਜਾਤੀਯ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਦੇਸ਼ ਬਣਾ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਮੁੱਚੇ ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਛਿਤਰੇ ਹੋਏ ਹਨ- ਜਦੋਕਿ ਉਹ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੀਮਾਂਕਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਏ, ਉਸੇ ਸਜਾਤੀਯ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਜਾਤੀਯ ਦੇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਕਮਾਤਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਜਨਸੰਖਿਆ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਜਰੂਰੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਹਿੰਦੂਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਸੰਖਿਅਕ ਬਨਾਮ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਅਸੰਗਤੀ ਪਹਿਲੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣੀ ਹੀ ਰਹੇਗੀ।” (ਪੇਜ 103)
17. ਅਲਪਸੰਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਉਪਾਅ- ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਲਪਸੰਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਉਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਵੱਲ੍ ਆਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਪੁਨ: ਨਿਰਧਾਰਨ ਦੇ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਰਹੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ , ਅਲਪਸੰਖਿਅਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰੀਤਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਲਈ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਉਪਾਅ ਪ੍ਰਦਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਪਰਿਚਿਤ ਮਾਮਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਪਰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ।” (ਪੇਜ 375)
18. ਅਲਪਸੰਖਿਅਕਾਂ ਦੀ ਅਦਲਾ-ਬਦਲੀ - ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਿਤ ਹੱਲ- ਦੂਸਰਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨਾਂਤਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ । ਅਧਿਕਾਂਸ਼ ਜਨਤਾ ਇਸ ਸਮਾਧਾਨ ਨੂੰ ਅਧਿਕ ਪਸੰਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਛੁੱਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਜਨਸੰਖਿਆ ਦਾ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਇਸਨੂੰ ਉਹ ਹੋਸ਼ ਉਡਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤ ਦੁਰੂਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਨਿਰ: ਸੰਦੇਹ ਇਹ ਇੱਕ ਆਂਤਿਰਕ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਾਮਲੇ ਉੱਪਰ ਠੰਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਏਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾ ਤਾਂ ਹੋਸ਼ ਉਡਾਨੇ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੁਰੂਹ।” (ਪੇਜ 385)
(ਸਾਰੇ ਉਦਾਹਰਨ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਡਾ. ਭੀਮਰਾਵ ਅੰਬੇਡਕਰ ਸੰਪੂਰਨ ਵਾਡਮਯ, ਖੰਡ 15- ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਭਾਜਨ, 2000 ਤੋਂ ਲਏ ਗਏ ਹਨ)
No comments:
Post a Comment